Dopamine is uitgegroeid tot een populair bijvoeglijk naamwoord en trekt de aandacht van veel mensen. In de afgelopen jaren wordt het vaak gebruikt om, bijvoorbeeld, nieuwe lifestyle-hypes meer gewicht te geven en mensen te laten geloven dat deze hypes wetenschappelijk onderbouwd zijn: dopaminevasten, dopamine-fashion, dopamine-diëten. Tot grote ergernis van neurowetenschappers die dopamine-mechanismen en hun rol in gezondheid en ziekte bestuderen. Maar het uitbuiten van dopamine is ook problematisch. Ten eerste worden mensen overtuigd om hun levensstijl te veranderen, soms drastisch, zonder goed reden. Ten tweede leidt het verkeerd weergeven van wetenschappelijke bevindingen, of dat nu bewust gebeurt of uit onwetendheid, tot wantrouwen in de wetenschap.
De geruchten
Het verhaal van dopamine is een goed voorbeeld van wat er gebeurt wanneer wetenschappelijke bevindingen uit hun context worden getrokken en een eigen leven gaan leiden: zoals geruchten die de hele wereld rondgaan. Wat er gebeurt, lijkt op een simpel spelletje fluisterpost, waarbij je een boodschap in iemands oor fluistert en die persoon die op dezelfde manier moet doorgeven. Elke stap wijkt de boodschap verder af van het origineel. Uiteindelijk eindigt het vaak in een verontrustend andere boodschap.
Toen onderzoekers een verband ontdekten tussen dopamine en het ervaren van plezier (Wise, 1980), verspreidde dat nieuws zich razendsnel. Sterker nog, het bericht lijkt nog steeds rond te gaan, met nieuwe levensveranderende interventies die óf het leven wonderbaarlijk zouden verbeteren door de afgifte van het ‘plezier’- of ‘gelukshormoon’ in de hersenen te stimuleren, óf juist door het te remmen. Is dat verwarrend of niet? Ja!
Ondertussen is de wetenschap, inclusief de oorspronkelijk onderzoekers, verder gegaan en heeft nieuw bewijs geaccepteerd dat duidelijk laat zien dat dopamine in feite niet verantwoordelijk is voor onze ervaring van plezier of geluk. En dat maakt het ware verhaal van dopamine een prachtig voorbeeld van hoe de wetenschap en haar zelfcorrigerend principe werkt. Hadden deze inzichten nou maar net zoveel impact hadden gehad als de oorspronkelijke bevinding.
Het echte (en lange) verhaal
Hoe het begon
Dopamine begon als een underdog, zoals een echte rockster. In de hersenen werd het aanvankelijk gezien als een bijproduct van de neurotransmitter noradrenaline, zonder eigen functie. Pas in de jaren 1950 werd duidelijk dat dopamine zelf als neurotransmitter functioneert en een cruciale rol speelt in het doorgeven van signalen van de ene hersencel naar de andere. Dat betekende een enorme verandering in status.
In diezelfde periode ontdekten andere onderzoekers een hersengebied dat betrokken was bij het ervaren van beloning – Sex, Drugs & Rock ’n Roll – en interpreteerden dat als het pleziercentrum van de hersenen (Olds & Milner, 1954; Olds, 1956). Zij ontdekten dat ratten zichzelf bleven stimuleren door steeds opnieuw een simpele hendel in te drukken die dat hersengebied activeerde via een geïmplanteerde elektrode. Alsof ze er geen genoeg van konden krijgen. Opmerkelijk genoeg begonnen de ratten zelfs hun basisbehoeften te verwaarlozen, vergelijkbaar met wat je bij verslaving kan zien. Pas in 1980 werd er een verband gelegd tussen dit specifieke hersengebied en dopamine (Wise, 1980).
Maar laten we nog even teruggaan in de tijd. Eerst dacht men dat dopamine betrokken was bij de controle van bewegingen. Een tekort eraan kon letterlijk alles door elkaar ‘schudden’. Het verlies van een groot aantal dopamine-producerende hersencellen bleek kenmerkend voor Parkinsonpatiënten. Deze patiënten hebben doorgaans last van bewegingsproblemen zoals trillende handen en moeite om in beweging te komen. Een medicijn dat de dopamineproductie in de hersenen overneemt, ontdekt in de jaren 1960, is nog steeds een van de meest gebruikte behandelingen voor Parkinson. Met deze doorbraak trok dopamine ineens belangstelling onder wetenschappers.
De vele gezichten van dopamine
Nieuwe onderzoekstechnieken werden ontwikkeld. Daarmee konden wetenschappers dopamine en zijn “habitat” veel gedetaileerder bestuderen. Ze begonnen de routes in kaart te brengen die dopamine in de hersenen aflegt. En raad eens? Het zogenaamde “pleziercentrum”, of eigenlijk het nog grotere belongingssystem, lag op deze routes. Ook leerden ze over receptoren waaraan dopamine zich kan binden. Als een soort sleutel die deuren opent, zodat signalen van de ene hersencel naar de andere kunnen reizen en de communicatie in de hersenen beïnvloeden.
De ontwikkeling van medicijnen die zich aan dopamine-receptoren konden binden, leidde in de jaren 1970 tot een nieuwe wending in het dopamineonderzoek. Een belangrijke klasse medicijnen waren de neuroleptica, die vooral specifieke receptoren blokkeren. Deze bleken een antipsychotisch effect te hebben en konden ook in kleine doses in onderzoek gebruikt worden om de causale rol van dopamine een een bepaald hersencircuit te bestuderen. Al snel werd duidelijk dat dopamine-tekorten niet alleen tot beweginsproblemen konden leiden, maar ook tot cognitieve en motivatie-gerelateerde stoornissen, zoals in schizofrenie, ADHD en verslaving.
Verslaving is een interessant voorbeeld om het belang van nuance in het dopamineverhaal duidelijk te maken. Hoewel plezier en beloning vaak samen optreden, en het ervaren van plezier je volgende beslissing kan motiveren (“chocolade maakt me blij, dus ik eet het nog eens”), zijn de twee niet noodzakelijk hetzelfde. Dit werd in later onderzoek duidelijk. Onderzoekers stelden een onderscheid voor tussen liking (plezier) en wanting (motivatie), waarbij niet liking maar wanting afhankelijk is van dopamine (Robinson & Berridge, 1993). Verslavende middelen kunnen in het begin plezier geven en gebruik kan dan door liking gedreven zijn. Maar bij langdurig gebruik en de ontwikkeling van verslaving ervaart iemand niet meer hetzelfde plezier (liking) tijdens het gebruik. Toch blijft de sterke motivatie om het middel te verkrijgen en nemen (wanting).
Een divers repertoire
Met de aanwezigheid van verschillende routes en receptormechanismen is het niet verrassend dat dopamine een divers repertoire heeft. Net als Freddy Mercury met zijn band Queen, waarvan de muziek zich niet in één enkele stijl laat vangen.
De afgelopen decennia is het dopamineonderzoek enorm gegroeid en vertakt. Dopamine blijkt betrokken bij veel belangrijke functies, als een Zwitsers zakmes, zowel in gezondheit als in ziekte. Het speelt een sleutelrol in werkgeheugen, de verwerking van allerlei beloningen (de smaak van chocolade) en van signalen die we hebben geleerd te associëren met beloning (het horen van iemand die de chocoladelade opent). Het is ook betrokken bij leren van beloningen en straffen, de mate van inspanning die we willen leveren om een doel te bereiken (naar de winkel gaan om chocolade te kopen als het op is), en vele andere nuances van deze processen.
Sommige onderzoekers proberen de schijnbaar verschillende functies van dopamine te verenigen. Motivatie is hier een sleutelbegrip dat keer op keer terugkomt in dopaminetheorieën. Een veelbelovende suggestie is dat een belangrijke rol van dopamine is om te moduleren welke beslissingen de moeite waard zijn en welke niet, gezien onze beperkte bronnen (Berke, 2018). Zelfs bewegingsproblemen, zoals moeite hebben om bewegingen te starten, zouden verklaard kunnen worden door de rol van dopamine in het beslissen al dan niet te bewegen.
Is er een einde aan dit verhaal?
Misschien duizelt het je inmiddels van alle verschillende processen waarbij dopamine betrokken is. En wat betekent het nu eigenlijk dat de term motivatie steeds terugkomt? Kunnen we nu zeggen dat dopamine verantwoordelijk is voor onze motivatie in plaats van ons plezier?
Nou, laten we niet op de zaken vooruit lopen. Het is ingewikkeld. Welkom in de wetenschap. Volgens onze huidige kennis lijkt het inderdaad beter om te zeggen dat dopamine een belangrijke rol speelt bij motivatie. Maar we moeten kritisch blijven nadenken en vooral testen (testen, testen en nog eens testen… Don’t stop me now!) voordat dezelfde fout opnieuw gemaakt wordt en nieuwe geruchten een eigen leven gaan leiden. In plaats van geruchten moeten we kennis verspreiden in genuanceerde wetenschappelijk verantwoorde “verhalen”, en mensen helpen om te gaan met hun open einde. We moeten recht doen aan de veelzijdige rockster die dopamine werkelijk is.
Dit is de Nederlandse vertaling van een blog dat ik origineel in het Duits schreef voor SciLogs Wissenschaftsblog Thinky & Brain.
Bronnen
Overzichtsartikelen in het Engels (helaas niet allemaal openlijk toegankelijk):
Berridge, K. C. & Kringelbach, M. L. Pleasure systems in the brain. Neuron 86, 646–664 (2015). https://doi.org/10.1016/j.neuron.2015.02.018
Björklund, A. & Dunnett, S. B. Fifty years of dopamine research. Trends Neurosci. 30, 185–187 (2007). https://doi.org/10.1016/j.tins.2007.03.004
Cools, R. Role of dopamine in the motivational and cognitive control of behavior. The Neuroscientist 14, 381–395 (2008). https://doi.org/10.1177/1073858408317009
Robinson, T. E. & Berridge, K. C. The neural basis of drug craving: an incentive-sensitization theory of addiction. Brain Res. Rev. 18, 247–291 (1993). https://doi.org/10.1016/0165-0173(93)90013-P
Een bijzonder interessant onderzoeksveld, dat op het onderzoek van Olds & Milner voortborduurt, wordt in deze comic goed en boeiend uitgelegd (in het Engels): https://www.stuartmcmillen.com/comic/rat-park/




Geef een reactie